┴g˙st H. Bjarnason, verkfr.

Ljˇsmengun

┌tgßfa:  17.11.2005

 

 

Au­lind sem er a­ hverfa. 

Ljˇsmengun frß illa hanna­ri lřsingu er helsti ˇvinur ■ess sem vill njˇta fegur­ar himinsins. Ůetta er ekki a­eins vandamßl hÚrlendis, heldur vÝ­a um heim. N˙ er a­ vaxa upp kynslˇ­ sem varla hefur sÚ­ stj÷rnur a­rar en ■Šr allra skŠrustu. Hve margir skyldu hafa sÚ­ okkar eigin Vetrarbraut? Jafnvel nor­urljˇsin hverfa Ý glřjuna.

 

Ljˇsmengum er af řmsum toga. Algengasta ors÷k er slŠmur frßgangur ß ljˇsastŠ­um. Ljˇs berst ■ß til hli­ar e­a upp og ver­ur sřnilegt sem bjarmi yfir borgum e­a grˇ­urh˙sum.

Myndin er tekin ßri­ 1997 frß Gar­abŠ og sÚr yfir hluta ÍskjuhlÝ­ar. RÚtt mß greina halastj÷rnuna Hale-Bopp, sem var mj÷g bj÷rt. A­rar stj÷rnur sjßst varla vegna bjarmans.

Ljˇsmengun Ý ReykjavÝk er verulega mikil.

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri. Ljˇsm. ę┴HB)

VÝ­a erlendis hafa menn gert sÚr grein fyrir ■essu vandamßli og gert bragarbˇt: Lřsing hefur or­i­ ■Šgilegri, orkunotkun verulega minni, og fjßrhagslegur ßvinningur hefur ■vÝ veri­ t÷luver­ur af ■essum lagfŠringum. Allir eru ßnŠg­ir ■egar vel tekst til, ekki sÝst stjarne­lisfrŠ­ingar, st÷rnußhugamenn, og allir ■eir sem unna fallegri nßtt˙ru.

 

Al■jˇ­leg samt÷k ßhugamanna og hagsmunaa­ila ß ■essu svi­i, International Dark-Sky Association - IDA (http://www.darksky.org), hafa vÝ­a nß­ gˇ­um ßrangri ß ■essu svi­i me­ ■vÝ a­ benda ß vandamßli­ og ˙rlausnir. IDA er me­ mj÷g gagnlega vefsÝ­u.

 

HÚr ß landi hef­i mßtt Štla a­ vi­ vŠrum blessunarlega laus vi­ ■essa mengun eins og a­rar, en ■a­ er ÷­ru nŠr. Ljˇsmengun hÚr er engu minni en vÝ­a Ý hinum stˇra heimi. Bjarmi yfir h÷fu­borginni er ˇtr˙lega mikill, svo og bjarmi frß grˇ­urh˙sum Ý dreifbřlinu.  

 

HÚr til hŠgri eru tvŠr myndir teknar Ý mars 1997:

 

Fyrri myndin er tekin frß Gar­abŠ  yfir hluta ReykjavÝkur. Vel mß sjß bjarmann, sem liggur eins og hj˙pur yfir borginni. A­eins allra skŠrustu stj÷rnur sjßst, og  Vetrarbrautin sÚst ekki lengur. Ein bjartasta halastjarna sem sÚst hefur ß sÝ­ustu ßrum prřddi stj÷rnuhimininn. Mj÷g erfitt var a­ ljˇsmynda hana frß ReykjavÝk.

 

Ůessi mynd af Hale-Bopp er tekin utan ReykjavÝkur Ý mars 1997. Mj÷g lÝtil ljˇsmengun og aragr˙i stjarna er sřmilegur. GrŠnleita slŠ­an er nor­urljˇs. Ne­st til hŠgri mß sjß Andromeda stj÷rnu■okuna. Ůar eru milljar­ar sˇla.  ┴ ■essari mynd mß einnig sjß aragr˙a stjarna, sem eru ˇsřnilegar me­ berum augum.

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri. Ljˇsm. ę┴HB)

NŠsta mynd sřnir Hale-Bopp og aragr˙a stjarna. HÚr var myrkri­ ■a­ gott, a­ hŠgt var a­ hafa ljˇsop myndavÚlarinnar opi­ Ý 10 mÝn˙tur. Ůß koma fram ˇtal stj÷rnur, sem venjulega sjßst ekki me­ berum augum. Einnig mß sjß blßan rafhala halastj÷rnunnar, en hann sÚst ekki me­ berum augum. Myndin var tekin frß Keilisnesi, ß­ur en Reykjanesbrautin var lřst upp me­ illa skermu­um ljˇsum. Lřsing utanbŠjar er sÝfellt a­ aukast, og oftar en ekki gleymist a­ huga a­ gˇ­ri lřsingartŠkni. Lřsingin veldur ˇ■arfa bjarma, og ekki sÝ­ur ˇ■arfa glřju.

 

Hefur ■˙ lesandi gˇ­ur prˇfa­ a­ horfa til himins ■ar sem himininn er ˇmenga­ur? Prˇfa­u a­ fara ˙t ˙r bÝlnum og horfa til himins ef ■˙ ert ß fer­alagi utan ■Úttbřlis Ý stj÷rnubj÷rtu ve­ri. Ů˙ ver­ur ekki fyrir vonbrig­um!

 

Dr. Ůorsteinn SŠmundsson stjarnfrŠ­ingur hefur Ý bla­agreinum og  ˙tvarpsvi­t÷lum bent ß ■etta vandamßl. Vonandi fara fleiri a­ gera sÚr grein fyrir ■essu vaxandi vandamßli. Ef heldur ßfram sem horfir ver­ur stj÷rnuhimininn ˇsřnilegur flestum innan skamms. Ůetta eru sameiginlegir hagsmunir okkar allra.

 

 

Hva­ veldur ljˇsmengun?

Ljˇsmengum er af řmsum toga. Algengasta ors÷kin er slŠmur frßgangur ß ljˇsastŠ­um. Ljˇs berst ■ß til hli­ar e­a upp og ver­ur sřnilegt sem bjarmi yfir borgum e­a grˇ­urh˙sum.  

Nor­urljˇs eru oft falleg. Einar Benediktsson reyndi eitt sinn a­ selja nor­urljˇsin, segir sagan, en n˙ er tŠkifŠri fyrir fer­amannai­na­inn a­ selja erlendum fer­am÷nnum beina yfir vetrarmßnu­ina og nor­urljˇsin ■annig ˇbeint, ■a­ er a­ segja, ef ljˇsmengun hefur ekki ■egar skemmt fyrir. ┴ myndinni mß sjß lÝti­ upplřst grˇ­urh˙s Ý fjallshlÝ­inni, en hva­ er Ý vŠndum? Er ■etta byrjun ß enn meiri ljˇsmengun? Hva­ finnst sumarh˙safˇlki um upplřsta b˙sta­i nßgranna sinna? Sumarh˙safˇlki­ er nefnilega far­i­ a­ nřta b˙sta­ina allt ßri­, einnig yfir vetrarmßnu­ina, til a­ njˇta fallegra nor­urljˇsa og stj÷rnuhimins.

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri. Ljˇsm. ę┴HB)

 

Sum g÷tuljˇs eru mj÷g illa h÷nnu­, og ■ekkja margir k˙lu- e­a keilulaga ljˇsak˙pla sem einkum eru algengir Ý Ýb˙­ahverfum. ═ sta­ ■ess a­ beina ljˇsinu ni­ur er ■vÝ varpa­ um allar trissur, mest beint Ý augu vegfarenda.

 

Ljˇskastarar, sem Štla­ir eru til a­ lřsa upp byggingar, geta veri­ slŠmir, ■vÝ t÷luvert ljˇs fer fram hjß byggingunni beint upp Ý hßloftin.

 

Ínnur ger­ af ljˇsmengun stafar af skŠrum ljˇsum sem skÝna beint Ý augun og valda glřju, ■annig a­ augun ver­a ˇnŠmari og krefjast meiri lřsingar, sem veldur enn meiri ljˇsmengun,..... o.s.frv! 

 

 

Hva­ er til rß­a?

Ljˇsab˙na­ur: Nota gˇ­an ljˇsab˙na­ sem varpar ljˇsinu eing÷ngu ni­ur. Ljˇs sem berst til hli­ar e­a upp er til einskis nřtt, en veldur bjarma og glřju Ý augum. Vel skermu­ ljˇs (og ■ar me­ minni glřja Ý augun) gera ■a­ a­ verkum, a­ skyggni a­ nˇttu til ver­ur meira en ella! Ůannig mß komast af me­ minni perur og spara orku og peninga. Ekki nota ˇ■arflega stˇrar perur.

 

Grˇ­urh˙s: Grˇ­urh˙sabŠndur Šttu a­ huga vel a­ ■eim kostna­i sem stafar af ■vÝ a­ senda ljˇsi­ upp Ý hßloftin. Ůarna er vŠntanlega fundi­ fÚ. Me­ betri nřtingu ß ljˇsinu gŠtu ■eir vafalaust spara­ stˇrfÚ, og jafnframt auki­ uppskeruna.

 

Ůjˇfav÷rn: Stundum telja menn a­ gott sÚ a­ hafa ˙tiljˇs kveikt Ý ÷ryggisskyni, ■.e. til a­ minnka lÝkur ß innbrotum. Ljˇs sem sÝloga draga athygli a­ mannvirkinu sem Štlunin var a­ verja, en mun ßhrifameira er a­ hafa ljˇs sem kvikna vi­ merki frß hreyfiskynjara, en eru a­ ÷llu j÷fnu sl÷kkt. Nßgrannar ver­a ■ß varir vi­ mannafer­ir, og hinir ˇbo­nu gestir h÷rfa.

 

Sumarh˙s: Vaxandi sumarh˙sabygg­ utan ■Úttbřlis veldur ßhyggjum. Tilheiging vir­ist vera hjß sumum sumarh˙saeigendum a­ vera me­ ˙tljˇs kveikt, jafnvel ■egar enginn er vi­. Ljˇsin hjßlpa ˇbo­um gestum a­ finna sumarh˙si­. Ůa­ er einnig tillitsleysi vi­ nßgrannana a­ vera me­ logandi og illa skermu­ ˙tiljˇs a­ ˇ■÷rfu.

 

Hvers vegna  a­ hafa kveikt ß ˙tiljˇsum, ■egar enginn er ˙tivi­?

  - Muni­ eftir sl÷kkvaranum!

  - Noti­ hreyfiskynjara vi­ ˙tiljˇsin, ef Štlunin er a­ fŠla burt ˇvelkomna gesti. 

  - Velji­ ljˇsastŠ­i sem lřsa eing÷ngu ni­ur.

  - Noti­ ljˇsadimmi.

 

Einstaklingar, sem setja upp ljˇs utanh˙ss, Šttu a­ taka tillit til nßgranna sinna!

 

Muni­ eftir leynivopninu gegn ˇbo­num gestum; ■.e. hreyfiskynjaranum sem kveikir ˙tiljˇsin ■egar einhver nßlgast!   Ekki gera ■eim lÝfi­ au­veldara me­ ■vÝ a­ lřsa upp sumarh˙si­ Ý tÝma og ˇtÝma.

 

 

Ůjˇ­vegalřsing: Aukin lřsing ß ■jˇ­vegum landsins veldur ßhyggjum, en ■ar ■yrfti a­ huga betur a­ vali ß ljˇsastŠ­um en gert hefur veri­ hinga­ til.Til a­ var­veita fegur­ himinsins vŠri Šskilegt a­ sjß teki­ ß ■essum mßlum Ý greinarger­um a­al- og deiliskipulags, svo og Ý umhverfisstefnum. A­eins Štti a­ nota fullskermu­ ljˇs ß ■jˇ­vegum.

 

H÷nnun: VerkfrŠ­ingar, tŠknifrŠ­ingar, arkitektar og a­rir sem hanna lřsingu utanh˙ss Šttu a­ taka h÷ndum saman og taka tillit til ■essarar mengunar vi­ h÷nnun ß nřframkvŠmdum og vi­ lagfŠringar ß eldri b˙na­i.

 

A­al- og deiliskipulag: SkipulagsfrŠ­ingar og landslagsarkitektar, sem vinna a­ a­al- og deiliskipulagi, Šttu a­ setja ßkvŠ­i um skynsamlega lřsingu Ý greinarger­ skipulagsins.

 

 

 

═ umhverfisstefnu Borgarbygg­ar, sem sam■ykkt ß fundi bŠjarstjˇrnar 25. aprÝl 2000 stendur m.a:

ô11.  Ljˇsmengun:     Vi­ uppsetningu og endurnřjun g÷tulřsingar ver­ur ■ess gŠtt a­ ljˇsmengun utan svŠ­is ver­i Ý lßgmarkiö.

Ůetta er til mikillar fyrirmyndar.

 

Ţmislegt er hŠgt a­ gera til a­ minnka ljˇsmengun. HÚr fyrir aftan eru nokkrar tengingar a­ vefsÝ­um ■ar sem frŠ­ast mß nßnar um a­ger­ir. Nokkrar ljˇsmyndir hÚr fyrir aftan varpa ljˇsi ß vandamßli­. A­alatri­i­ er a­ menn sÚu me­vita­ir um mßli­ og lßti skynsemina rß­a.

 

 

Hver er reynsla annarra ■jˇ­a?

Minni orkunotkun er ˇtr˙lega fljˇt a­ skila sÚr. Sem dŠmi mß nefna San Diego ■ar sem rß­ist var Ý a­ lagfŠra g÷tulřsingu me­ ■vÝ a­ skipta um ljˇsker. Eftir a­eins ■rj˙ ßr haf­i minni orkunotkun greitt allan kostna­, og n˙ nemur sparna­urinn ■rem milljˇnum dollara ß ßri! Ëtr˙legt en satt. Stj÷rnur eru aftur farnar a­ skreyta himinhvelfingua eftir ■essar lagfŠringar.

 

 

Nokkrar myndir.

Myndirnar hÚr fyrir ne­an eru frß řmsum ßttum. Sumar varpa skřrara ljˇsi ß vandamßli­ og ˙rlausnir, en a­rar eru af ˇmengu­um stj÷rnuhimi og sřna hvers menn eru a­ fara ß mis ■ar sem ljˇsmengun er mikil.

 

Oft, en ekki alltaf, mß smella ß mynd til a­ kalla fram a­ra stŠrri.

 

 

Ljˇsmengun frß grˇ­urh˙sum getur veri­ grÝ­arleg. HÚr mß sjß bjarmann frß Fl˙­um og Reykholti. Er virkilega ■÷rf ß ■essari orkusˇun og mengun?

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri. Ljˇsm. ę┴HB)

Sumarh˙sa■yrping a­ kv÷ldi dags. Hvers vegna ÷ll ■essi ljˇs, jafnvel ■egar enginn er vi­? Er ■etta tillitsleysi, e­a bara myrkfŠlni? Ef til vill bara athugunarleysi, en ■ß er au­velt a­ rß­a bˇt ß ■vÝ me­ ■vÝ a­ teygja sig Ý sl÷kkvarann! Íllum mun lÝ­a betur!

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri. Ljˇsm. ę┴HB)

Samsett mynd tekin utan ˙r geimnum af j÷r­inni sřnir hve vandamßli­ er grÝ­arlegt. Enn er dreifbřli ß ═slandi lÝtt menga­, en ßstandi­ versnar me­ hverju ßri sem lÝ­ur.

(Smella ß mynd til a­ sjß stŠrri)

 

 

SlŠmt. Ljˇsi­ fer um allar trissur.

Fßrßnlegt. Ljˇsi­ ratar ekki einu sinni ni­ur.

Gott. LÝtil ljˇsmengun. LÝtil glřja.

SlŠm g÷tuljˇsker varpa glřju Ý augun. Ljˇsi­ dreifist meira og minna um allar trissur og veldur ˇ■arfa ljˇsmengun.

 

 

 

Gˇ­ g÷tuljˇsker skerma ljˇsi­ af, ■annig a­ ■a­ beinist a­eins ni­ur. Engin glřja Ý augum.

 

Sama gildir um val ß ˙tiljˇsum h˙sa. Ůau eiga a­ vera skermu­ og lřsa ni­ur.

Rß­i­ vi­ ljˇsmengun er einfalt!

 

Lßtum ljˇs okkar skÝna af skynsemi!

RÚtt val ß ljˇsab˙na­i skiptir sk÷pum. Ljˇs, sem fer upp e­a til hli­ar, er orkusˇun og veldur ljˇsmengun og glřju Ý augum.

T÷kum h÷ndum saman. Notum gˇ­an ljˇsab˙na­ og lßtum ekki skŠr ˙tiljˇs loga a­ ˇ■÷rfu.

 

 

 

Írt vaxandi sumarh˙sabygg­ er eitt helsta ßhyggjuefni stj÷rnusko­unarmannsins. Hvers vegna? J˙ vegna ■ess a­ margir vir­ast telja sÚr skylt a­ flytja ljˇsmengun ■Úttbřlisins ˙t Ý sveitir landsins og setja upp skŠr ljˇs utanh˙ss sem skera Ý augu nßgrannans. Ekki a­eins ■egar einhver er Ý b˙sta­num, heldur dag og nˇtt, ßri­ um kring. Ůetta er mikill misskilningur ef Štlunin er a­ fŠla ˇbo­na gesti frß. Gˇ­ ˙tiljˇs hjßlpa ■eim a­ rata a­ b˙sta­num og athafna sig. Tv÷ rß­ eru miklu ßhrifameiri: Nota ˙tiljˇs sem tengt er hreyfiskynjara og vekur athygli nßgranna ß mannafer­um, og/e­a dauft ljˇs bak vi­ gluggatj÷ld. Hinn ˇbo­ni veit ekki hvort einhver er heima og fŠlist ljˇsi­ sem kviknar.

Venji­ ykkur ß a­ sl÷kkva ß ˙tiljˇsum ef enginn er ˙tivi­. Taki­ tillit til nßgranna ykkar. Notir dauf og vel skermu­ ˙tiljˇs, ljˇs sem lřsa ni­ur, en ekki fram.

 

 

Njˇti­ ■ess a­ vera ßn ljˇsmengunar utan ■Úttbřlis. LŠri­ a­ njˇta fegur­ar himinsins. Venjulegur handsjˇnauki (t.d. 8x40) er allt sem til ■arf auk hinnar frßbŠru bˇkar SnŠvarrs Gu­mundssonar ═slenskur stj÷rnuatlas. ┴ einfaldan og frˇ­legan hßtt er greint frß ■vÝ hvernig best er a­ stunda stj÷rnusko­un. ═ bˇkinni, sem er 144 bla­sÝ­ur, er mikill fj÷ldi mynda og stj÷rnukorta og aftast Ý henni er ÷rnefnakort af tunglinu. Bˇkinni fylgir sn˙ningsskÝfa me­ stj÷rnuhvelfingunni ■ar sem sÚst hvernig nŠturhimininn ber fyrir ß ÷llum tÝmum ßrsins og hva­a svŠ­i hans hentar a­ sko­a hverju sinni. ═slenskur stj÷rnuatlas er fyrsta bˇkin um Ýslenska stj÷rnuhimininn.
 

 

 

 

 

 

 

KrŠkjur:

 

VÝsindavefurinn:

Hva­ er ßtt vi­ me­ ljˇsmengun, er ■a­ miki­ vandamßl ß ═slandi og hva­ er til rß­a gegn ■vÝ?

 

Stj÷rnusko­un:

Stj÷rnufrŠ­ivefurinn

 

Til fyrirmyndar:

Umhverfisstefna Borgarbygg­ar tekur ß ljˇsmengun.  (Sjß grein 11).

 

SlŠm og gˇ­ ljˇsker:

SlŠmar og gˇ­ar g÷tulřsingar ß ┴stralÝu

 

Al■jˇ­asamt÷k:

International Dark Sky Association

 

Meira um ljˇsmengun:

┴hyggjur stj÷rnusko­unarfÚlags af vaxandi mengun (PDF grein ß Ýslensku)

 

.

Free Web Site Counter
FreeLogs.com